Hasiera Aralarko San Migel Santutegia


 

Nafarroako Erreinuko historialari zaharrenek ez dute aipatzen San Migel Teodosiori agertu zitzaionik Aralarko jatorriaz mintzatzean. Argumentu honek indarra hartuko du Aro Modernoan. Hau gehien aipatzen duena aita Tomas de Burguik 1774an idatzitako liburua da. Gainera detaile guztirekin. 100 urte beranduago Francisco Navarro Villoslada idazleak “Amaya o los vascos en el siglo octavo” bere elaberrian modu erromantikoan aderaziko du hau guztia.

 

Julio Caro Barojak errealitat historikoa eta kondaira bereizten ditu eta gaoraipatzen du kondairak duen balioa Nafarroako herri arimarengandik baitator. “Udazken arratsalde batez Olzako zendeatik eta Ollotik Goñiko ibarrera igotzean eta “Errotavide”ra iristean berriz ere sentitu ahal izan dut Teodosioren tragedia. Ez zen Witiza erregeren garaian existitu eta akaso sekulan ez, baina hainbeste belaunaldien gogoan existitu da. Azkenik, XVIII. mendeko fraile baten liburuari esker eta are gehiago XIX. mendeko idazle romantiko eta tradizionalista baten elaberriari esker XX. mendeko Nafarroan heroi handia dugu, ia “nazionala” hitz honek lehen zuen esanahia kontutan hartuz.

  Tedosiok bere gurasoak hil. XVIII. mendeko irudia
Tedosiok bere gurasoak hil. XVIII. mendeko irudia
 

Protagonista Teodosio dugu, Witiza erregeren garaiko Nafar zaldun bat (VIII. mendea). Goñitarren arrazakoa izaki, Constanza de Butrón y Vianda andreakin ezkondu ondoren bere gurasoen etxean edo Jauregi Zaharrean bizitzetik emaztearen etxera bizitzera igaro zen: Larrañarenetxera hain zuzen. Bi etxeak Goñin zeuden, hau da, Arakilgo ibarra, Iruñerria eta Estellerriaren artean dauden mendietan dagoen herrixka bat. Bertatik baso eta soro ederrak ikus daitezke, gain batean baitago.

Garai hartan penintsulako herriek musulmanen kontrako borroka latzean ari ziren. Teodosiok, bere etxea utzi eta gerrara joan behar izan zuen. Luzaroan kanpoan egon eta gero bere herrirako bidea hartu zuen berriro. Baina bere etxera iritsi aurretik, Errotabidea izeneko parajean erromes bat aurkitu zuen. Erromes itxura zuen hori deabrua zen mozorroturik eta esan zion bere emazte Constanza morroi batekin zegoela ohean bere etxean.

Haserre bizian Teodosio etxean sartu eta ohean bi gorputz zeudela ikusi zuen. Hura ikusita ezpata hartu eta behin eta berriz sartu zien eskuak odolez bete arte. Etxetik irtetzean, berebiziko sustoa hartu zuen bere emaztea kalean ikusita, elizatik zetorrela. Emazteak senarra ikusi zueneko poza segituan ikara bilakatu zen, biak konprobatzean ohean hilik zeudenak Teodosioren gurasoak zirela, Constanzak gonbidaturik etxean egoten zirenak.

 
Teodosiok Aita Santuaren aurrean absoluzio eske
Teodosiok Aita Santuaren aurrean absoluzio eske
 

Teodosiok bere krimen ikaragarria aitortu zion parrokoa zen Juan de Vergarari eta Iruñeko apezpiku Marziali. Honek agindu zion Erromara erromes joateko Juan VII. Aita Santuaren absoluzioa jasotzera. Aita Santuak pekatuen ordaina bezala bakardadean bizitzeko agindu zion, lepoan eta gerrian kate lodi bat lotzeko eta bizkarrean egurrezko gurutzea eramateko, katea zahartu eta hautsi arte.

 

Teodosiok zazpi urte luze eman zituen Hayedo, Andía eta Aralarko mendietan. 714 urteko egun batez mendikate honetako gailur batean zegoen zulo baten ondoan. Zulo hartan, berak ez zekien, baina jendeak zioenez erensuge handi bat bizi zen, suzko mingainarekin pentsonak eta abereak hiltzen zituena. Bapatean, erensugea kobazulotik irten zen eta Teodosiok laguntza eskatu zion San Migeli. Aingerua zerutik jaitsi zen dizdiratsu, buruan gurutze bat zeramala. Erensugea suntsitu ondoren Teodosioren kateak hautsi zituen.

Bere penitentziaz libratu zenean, Goñira itzuli eta bere emazte eta Migel izeneko semetxoa besarkatu ondoren Aralarko gailurrera bueltatu eta bere bizi osoa San Migelen kultorako dedikatu zuen tenplu bat eraikiz.

  San Migel aingerua Teodosiori agertu. Francisco Preciadoren irudia. 1740
San Migel aingerua Teodosiori agertu. Francisco Preciadoren irudia. 1740
 

Tradizio herrikoiak dio, aingeruaren egurrezko imajina, egun zilar doratuaz inguratua dagoena, San Migel berak utzi zuela Teodosiori agertu zitzaionean. Era berean tradizioak dio gaur egun tenpluko sarreran dauden kateak ere Teodosiok eraman zituenak direla. Eta Aralarko santuarioa erensugea bizi zen zuloaren gainean eraikia dagoela. Aldarearen eskuin aldean, barruko kapilan bada zulo txiki bat. Bisitariak bertatik burua sartu edo txanponak botatzen dituzte zein sakona den konprobatu ahal izateko.